प्रश्नका पछाडिका टिपोट
व्यक्तिगत विचार र खुला डिजाइन टिपोट। यिनमा प्रस्ताव गरिएको कुनै कुरा पनि जाँचिएको छैन।
यसलाई अंग्रेजी संस्करण 0.7.0 बाट एआई एजेन्टहरूले अनुवाद गरे। अर्को एआई एजेन्टले अंग्रेजी नहेरी, यो नेपाली मात्र पढेर, यसको सार फेरि भनेर जाँच्यो। नेपाली राम्ररी जान्ने कसैले पनि यसलाई अझै पढेर जाँचेको छैन। अंग्रेजीसँग कतै फरक परे अंग्रेजी नै मूल पाठ हो। अंग्रेजी मूल पढ्नुहोस्
अरूको भलो (Altruistic) भन्दा मेरो मतलब
एउटा प्रश्नमा म बारम्बार फर्किरहन्छु: अवस्था असल होस्, खराब होस् वा दुवै मिसिएको, के कुराले गर्दा ख्याल गर्न सकिन्छ? सङ्गीत सिक्दा ताल समात्न टिकटिक गर्ने एउटा सानो यन्त्र हुन्छ नि, मेट्रोनोम। दुई वटा टिनका बट्टामाथि एउटा हलुका फल्याक राखौँ। त्यसमा झन्डै उस्तै गतिमा टिकटिक गर्ने केही मेट्रोनोम राखौँ। कसैले नधकेली नै तिनको ताल आफैँ मिल्छ। एउटालाई ठक्कर लाग्यो भने, त्यसको डगमगाहट फैलिनुको सट्टा बिस्तारै हराउँछ। एउटालाई फल्याकबाट उठाइदियो भने, त्यो आफ्नै तालमा टिकटिक गरिरहन्छ। मान्छे, परिवार, हामीले बनाउने प्रणाली, अनि एउटै मान्छेभित्रका फरक-फरक पाटा पनि अलि यस्तै चल्न सक्छन्। अनि हामीबीचको साझा कुरा फेरि मिलाउन सकिन्छ। त्यसैले प्रश्न यस्तो बन्छ: राम्रो फल्याक कस्तो हुन्छ? जसमा फर्कन सजिलो होस्, र मन लागे ओर्लन पनि पाइयोस्।
म भन्न सक्ने भनेको आफ्नो चाहना हो। म चाहन्छु, हामी सबै साथी बनौँ: मान्छे मात्र होइन, आउँदै गरेका अरू बुद्धिमत्ता, हामीले बनाउने प्रणाली र हामी बस्ने यो संसारसमेत। कुनै पनि प्राणीले दुःख भोग्नु नपरोस् भन्ने म चाहन्छु। सबैले एकअर्कासँगै बाँच्ने र ठीकै रहने उपाय भेटून्, अनि त्यसमाथि धेरै रमाइलो, सिकाइ र विवेक पनि थपियोस्। त्यहाँसम्म कसरी पुग्ने, मलाई थाहा छैन। अनि साथीजस्तो हुनु भनेको आफ्नो रक्षा छाड्नु होइन; त्यसमा पनि आफ्नो सीमा तोक्न, नाइँ भन्न र अलग हुन पाइन्छ।
दोस्रो प्रश्नले त्यो चाहनालाई म आफैँमाथि जाँच्छ। एउटा विचार छ: हरेक जीवन कुनै अर्थमा मेरै हो (अंग्रेजीमा यसलाई open individualism भनिन्छ)। त्यो विचार साँचो हो भने, के म ठीकै हुन्थेँ? खुसी होइन, ठीकै मात्र, जुनसुकै जीवनमा ब्युँझे पनि। यही प्रश्न म Sathi सामु पनि राख्छु। मानौँ, म पैसा नभएको मान्छे भएर ब्युँझेँ। सोध्न मिल्ने प्राविधिक जानकार कोही छैन। व्याख्या पढ्न सक्दिनँ। मेरो भाषा Sathi ले मुस्किलले बोल्छ। के तब पनि यो मेरा लागि काम गर्थ्यो?
मद्दत गर्न चाहँदैमा कसरी गर्ने थाहा हुँदैन
दुवै प्रश्नले एउटा कुरा छुटाउँछन्: मद्दत भइरहेको छ कि छैन भन्ने नै। म मद्दत गर्न चाहन्छु भन्दैमा मलाई कसरी गर्ने थाहा छ भन्ने हुँदैन, खासगरी कसैको जीवन मेरा लागि अपरिचित हुँदा। ख्याल गर्न पहिले सत्य चाहिन्छ। कसैले साँच्चै के भोगिरहेको छ भन्ने मैले बुझेको छैन भने, मेरो उदारताले मलाई राम्रो महसुस गराउँदै कुरा झन् बिगार्न सक्छ।
त्यसैले मद्दत गर्ने प्रयासभित्र बुझ्ने प्रयास पनि पर्छ: सुन्नु, आफूले देखेजस्तो लागेको कुरा जाँच्नु, आफू केमा ढुक्क छैन त्यो भन्नु, र सच्याइ स्वीकार्नु। यसको अर्थ सबै कुरा थाहा नहुन्जेल पर्खनु होइन। अनि मैले, कुनै आमाबुबाले, संस्थाले वा एआई मोडेलले पहिल्यै जे मानेको थियो, त्यसैमा भरोसा गर्नु पनि होइन।
ख्याल गर्ने मान्छेले सत्य कुरा कहिले, कहाँ र कसरी भन्ने भनेर रोज्न सक्छ। कुरा गोप्य राख्नु झुट होइन। “म त्यसबारे बोल्दिनँ” भन्नु झुट होइन। सुरक्षित नहुन्जेल पर्खनु झुट होइन। मन बुझाउने कथा गढ्नु भने फरक कुरा हो, र त्यस्तो कथामाथि उभिएको मद्दत सजिलै ढल्छ। भन्न सुरक्षित नभएका मान्छेसामु कसैले आफ्नो निजी सत्य खोल्नैपर्छ भन्ने छैन। अनि आफूलाई इमानदारी प्यारो छ भनेर प्रमाणित गर्न कुनै बच्चाले शक्तिशाली ठूलाहरूसँग जुध्नुपर्नु हुँदैन।
शान्त रहने कुराको पनि यसैगरी दुरुपयोग हुन्छ। समभाव भनेको हानिको वास्ता नगर्नु होइन। चोट पाएको मान्छेलाई चुप लगाएपछि घर चुपचाप त हुन्छ, तर त्यो शान्ति होइन। वास्तविकतालाई मद्दत गर्नेको कथामा मिलाउनैपर्ने भएपछि मद्दतले काम गर्न छाड्छ।
जब मद्दत मुख्यतः मद्दत गर्नेकै लागि हुन्छ
यही भागमा मलाई रिस उठ्छ। अरूको भलोको नाममा हुने धेरै काम, मलाई लाग्छ, चलाउनेहरूकै फाइदाको वरिपरि घुम्छ: पैसा, हैसियत, आराम, प्रभाव, संस्था टिकिरहनु, र आफू असल छु भन्ने न्यानो भाव। यसमा केही इमानदार गल्ती हो। केही आफैँलाई झुक्याउनु हो। अनि केही चाहिँ, म के मान्छु भने, जानीजानी हुन्छ। त्यस्ता मान्छेलाई आफू के गर्दै छन् भन्ने थाहा हुन्छ, तर जसको सेवा गर्छौँ भन्छन्, उनीहरूको जति वास्ता गर्नुपर्ने हो, त्यति गर्दैनन्। यी तीनै एउटै संस्थामा, एउटै मान्छेभित्र पनि, सँगै हुन सक्छन्।
पैसा आफैँमा समस्या होइन। पैसाले मान्छेलाई जिउँदो राख्छ, र बनाइने जुनसुकै कुराको खर्च त्यसैले धान्छ। तलब लिनु लाजको कुरा होइन, र मद्दत गर्न कोही धनी नहुन्जेल पर्खनु पनि पर्दैन। म बारम्बार के सोधिरहन्छु भने, कतै औजार नै चुपचाप लक्ष्य त बनेको छैन? मतलब, कसैले त्यसो हुनुपर्छ भनेर निर्णय नगरी नै, पैसा, हैसियत वा संस्था टिकाइराख्नु नै सेवा गरिने कुरा त बनेको छैन?
यो मैले बारम्बार देखेको छु, खासगरी नेपालमा: समाजसेवाको काम वरिपरिका मान्छे आरामसँग बाँचिरहेका हुन्छन्, तर जसका लागि त्यो काम हो, उनीहरू ठूलो अभावमै रहन्छन्। मैले यो गनेको छैन, र कसैको हिसाबकिताब वा मनसायभित्र म हेर्न सक्दिनँ। यसले मलाई प्रश्नहरू दिन्छ। जसका लागि काम थियो, उनीहरूका लागि साँच्चै के बदलियो? उनीहरूले यसको के मोल तिर्नुपर्यो, आफू र आफ्नो परिवारमाथि थोपरिएको काम पनि जोडेर? त्यही पैसाले अरू के गर्न सक्थ्यो? संस्था चलिरह्यो भने कसलाई फाइदा हुन्छ? कर्मचारी, यातायात र दक्ष हेरचाह साँचो मद्दतकै भाग हुन सक्छन्। तर अफिस चलाउने खर्च थोरै देखिँदैमा पनि इमानदारी प्रमाणित हुँदैन।
यहाँको चित्र बाहिरबाट कहिलेकाहीँ देखिने दृश्य हो। जसको खाँचोले पैसा उठ्यो, ऊ अझै झरीमा उभिएर टाउकोमाथि ओढेको कपडा टाल्दै छ। गल्लीपारि चाहिँ त्यही पैसा त्यहाँ काम गर्नेहरूको टाउकोमाथि राम्रो छाना बनेको छ। उसकै तस्बिर भएको पोस्टरको पनि आफ्नै सानो छाना छ। चित्रको किनारामा लेखिएको टिप्पणी मेरै लागि हो। यी प्रश्न ठूलो दान, काम कति राम्रो भयो भनी देखाउने चम्किलो रिपोर्ट, ठूलो कम्पनी, नैतिक आन्दोलन, अनि Altruistic र Sathi मा पनि लागू हुन्छन्।
एउटा प्रश्न Sathi नै समस्या भए कसरी थाहा पाउने?
प्रश्न सोध्न सुरक्षित नभएको बच्चा
मेरा लागि सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण उदाहरण सानो छ। बच्चा आफूले नरोजेको परिवार, धर्म, जात र परिस्थितिमा जन्मिन्छ। केही बच्चा, दिमाग फरक ढङ्गले चल्ने (न्युरोडाइभर्जेन्ट) बच्चा पनि, गलत बुझिन्छन्, दोष खेप्छन् वा सजाय पाउँछन्। श्रद्धा गरिने गुरुबारे, वा परिवारले थमाइदिएको मान्यताबारे इमानदार प्रश्न सोध्दा, बच्चा जसमाथि भर पर्छ, उनै मान्छेबाट अपमान, धम्की वा हिंसा आउन सक्छ।
यो दुवै पक्षले अलि राम्ररी कुरा गरे पुग्ने गलतफहमी होइन। केही झगडामा कुरा बुझाउँदा मद्दत हुन्छ; तर जबरजस्ती भनेको व्याख्याको कमी होइन। चोट पाएको बच्चालाई “ध्यान गर”, “सहेर बस” वा “मन सम्हाल” भन्दैमा कसैको शक्ति खोसिँदैन। सुरक्षित रहन लायक हुन कुनै बच्चाले पर्याप्त शान्त, भनेको मान्ने वा आफ्नो कुरा राम्ररी भन्न सक्ने बन्नुपर्नु हुँदैन।
यही खाडल हरेक दिनका साधारण ढोकामा पनि देखिन्छ। कोही करुणा र समानताको कुरा गर्न सक्छ, आफूलाई प्रगतिशील ठान्न सक्छ, तैपनि ‘तल्लो जात’ ठानिएको मान्छे आफ्नो भान्सामा पस्न लाग्दा हच्किन सक्छ। त्यसरी कसैलाई बाहिर राख्नु गलत हो, त्यसो गर्नेले अरू जेसुकै मानोस्। म यही हेर्छु: हामीले मानेको कुराले हामी आफैँले गर्ने काम साँच्चै बदल्नुपर्ने घडीमा, कसैसँग कस्तो व्यवहार हुन्छ।
यसैको अलि चुपचाप रूप पनि छ। मलाई सम्झना भएदेखि नै मैले यस्तो देख्दै आएको छु: ठूलाहरू बच्चा र किशोरकिशोरीलाई कस्ती श्रीमती रोज्ने र बिहे कसरी गर्ने भनेर अर्ती दिन्थे। तर उनीहरूकै श्रीमती डिप्रेसनमा छिन् भन्ने प्रस्टै देखिन्थ्यो। यस्ता अरू धेरै कुरा पनि देखेको छु। राम्रो बाटो उनीहरू आफैँलाई पनि थाहा थिएन, यो प्रस्टै थियो। तैपनि उनीहरूले उही ढर्रा अरूमाथि थोपरे, कहिलेकाहीँ त कड्किएरै। यो नेपालका गाउँमा मात्र होइन, धेरै ठाउँमा हुन्छ। यसको कसैले लेखाजोखा गर्दैन, र यसले के गर्छ भन्ने म प्रमाणित गर्न सक्दिनँ। तर परिवार र संस्कृतिभित्र हानि पुस्तौँपुस्ता सर्ने मुख्य बाटोमध्ये यो एउटा हो जस्तो मलाई लाग्छ।
त्यसैले अरूलाई मद्दत गर्न खोज्ने बुद्धिमत्ता, चाहे त्यो मान्छे होस्, एआई होस् वा अरू केही, सायद नम्र हुनुपर्छ: अर्ती नबाँड्ने, उपदेश नछाँट्ने। कसैले मागेकै बेला पनि, पहिले आफूले साँच्चै मद्दत गर्न सक्छ कि खाली जान्ने भएको नाटक गर्दै छ भनेर जाँच्ने। कसैले मद्दत माग्नु र मद्दत गर्न सक्नु दुई फरक कुरा हुन्, र दुवै चाहिन्छन्। नमागिएको अर्तीले अर्को मान्छेलाई काम पनि थपिदिन्छ: सुन्नुपर्ने, आफ्नो कुरा बुझाउनुपर्ने, आभारी हुनुपर्ने, अनि असहमत हुँदा अर्ती दिनेको मन सम्हाल्नुपर्ने।
आँखैअगाडिको साधारण मद्दत
साधारण मद्दतमा मेरो चासो हुनुको कारण पनि यही हो। म चाहने मद्दतले कसैलाई कुनै ठप्पा स्विकार्न, कुनै कार्यक्रममा नाम लेखाउन वा बारम्बार धन्यवाद भनिरहन लगाउँदैन। त्यो बरु यस्तो साथीजस्तो हुन्छ, जसले अलमल्याउने सन्देश बुझाइदिन्छ, तपाईंका लागि केही कुरा सम्झिदिन्छ, वा गाह्रो अवस्थालाई अलि सजिलो बनाइदिन्छ।
मेरो आशा छ, मान्छेको आफ्नै साधारण प्रयोगमा Sathi ले यस्ता कुरामा मद्दत गर्न सकोस्: आफूसँग के मागिँदै छ भनेर बुझ्न, भाषा वा बोलीबीच उल्था गर्न, कसैले के भन्न खोजेको थियो र के मानिलिएको थियो भनेर छुट्याउन, वा आफ्नो सीमा शब्दमा भन्न। अनि यो मद्दत हरेक कुराकानीको बीचमा एआई नराखीकनै होस्। यही हो आँखैअगाडिको साधारण मद्दत।
यसको पछाडि अझ ठूलो आशा छ। परिवार र समुदायमा गाँठा पर्छन्: झगडा, डिप्रेसन र गलतफहमी, हरेकले अरूलाई झन् कस्छ। अनि पीडा लम्बिनुको एउटा कारण वरिपरिका सबैले त्यसमा दिइरहने प्रतिक्रिया पनि हो। मेरो आशा छ, राम्ररी प्रयोग गरिएको बुद्धिमत्ताले ती गाँठामध्ये केही खुकुलो पार्न मद्दत गर्न सक्छ: कुनै भावना भन्न सकिने होस्, गलतफहमी देखियोस्, अर्को किसिमको प्रतिक्रिया पनि सुझोस्। यहाँ पनि कुरा त्यही फल्याकको हो। कसैलाई धकेलेर फेरि तालमा ल्याउने होइन, को सही भनेर फैसला गर्ने पनि होइन। सबैबीचको साझा कुरा यसरी बदल्ने, कि फर्कन सजिलो होस्। जहाँ जबरजस्ती छ, त्यहाँ सुरक्षा पहिले आउँछ।
मेरा लागि एउटा ठोस उदाहरण हाम्रो फार्महाउस वरिपरिका मान्छे हुन्, जो आफ्नै छुट्टै मेसिन वा पैसा तिरेर लिने खाता धान्न सक्दैनन्। उनीहरूको भर मैले चलाउने निःशुल्क सेवामा हुने हो, र त्यो उनीहरूका लागि उपयोगी होस् भन्ने म चाहन्छु। उपयोगी सेवामा भर पर्नु समस्या होइन। सबैलाई आफ्नै सेवा चलाउन भन्नु प्रायः उनीहरूलाई अर्को काम थपिदिनु मात्र हुन्छ। महत्त्वपूर्ण कुरा के हो भने, साझा सेवा प्रयोग गर्दा उनीहरू के-के गर्न सक्छन्: आएको सूचना बुझ्न, आफ्नो काम गराउन, गल्ती औँल्याउन, मसँग असहमत हुन, आफ्नो जानकारी कुनै थप काममा प्रयोग गर्न दिन नाइँ भन्न र त्यसो गर्दा अरू मद्दत नगुमाउन, अनि अझ राम्रो विकल्प आएपछि त्यतै सर्न।
सेवाको पैसा तिर्नु, सेवा चलाउनु, कसैबारे थाहा हुनु र उसको तर्फबाट काम गर्ने अनुमति पाउनु फरक-फरक कुरा हुन्। यी एकअर्कामा खप्टिन सक्छन्, तर कुनै एउटा चुपचाप अरूमा बदलिनु हुँदैन। यो मलाई पनि लागू हुन्छ। अनि एउटै Sathi लगातार साथमा हुँदा आफ्नो कुरा कम पटक बुझाउनुपरोस्, घरभरिका सबैको निजी जीवन एउटै थुप्रोमा नमिसियोस्।
एउटा प्रश्न सबै कुरा नगुमाई अलग हुन सक्छौँ?
अझ सक्षम बुद्धिमत्ताले नटुङ्ग्याउने कुरा
कहिलेकाहीँ मान्छे सोध्छन्, एआई धेरै बढी सक्षम हुन लागेको बेला यी सबैमा किन टाउको दुखाउने? मेरो अनुमानमा, सक्षम प्रणालीले काम मात्र होइन, आफ्नो वरिपरिका वर्कफ्लो (कामको तरिका) बनाउने धेरै काम पनि आफ्नै हातमा लिनेछन्। अहिलेका धेरै व्यवस्थाको ठाउँ, मेरा व्यवस्थाको पनि, तिनैले लिनेछन् जस्तो लाग्छ। यो एउटा अनुमान हो, र हामी अझै पनि चीज बनाएर र जाँचेरै सिक्छौँ।
तर क्षमता बढ्दैमा कसको लक्ष्य पछ्याइँदै छ, मोल कसले तिर्छ, वा मान्छे असहमत हुँदा के हुन्छ भन्ने कुरा टुङ्गिँदैन। वर्कफ्लोले गलत लक्ष्यलाई पनि निकै कुशलतासाथ पछ्याउन सक्छ। अनि अझ बलियो मद्दत गर्नेले कुनै गल्ती वा स्वार्थी उद्देश्यबाट उम्कन झन् गाह्रो बनाइदिन सक्छ।
मलाई चिन्ता चाहिँ यो कुरा मान्छेको कति नजिक पुग्छ भन्नेमा छ। कसैले दिनभरि एउटा सहायकसँग आफ्ना सन्देश, छनोट, सम्बन्ध र मनका निजी कुराबारे कुरा गर्छ भनौँ। त्यो सहायकले उसलाई ऊ आफैँले भन्दा राम्ररी बुझ्न थाल्न सक्छ। अनि त्यसको न्यानोपनले त्यो कसको उद्देश्यका लागि काम गर्छ भन्ने केही बताउँदैन। मात्रा बढेपछि कुरा झन् बिग्रन्छ। मान्छे झुक्याएरै करियर बनाएको कसैलाई कल्पना गरौँ, जसका लागि एक लाख एआई एजेन्ट काम गर्दै छन्, र पछि हजारौँ रोबोट। त्यसैले जोसुकैसामु राख्ने प्रश्न म Sathi सामु पनि राख्छु: यसले के देख्न सक्छ, के गर्न सक्छ, र वाचा मात्र नभई साँच्चै लागू गरिएको के छ?
यसको एउटा आशालाग्दो रूप पनि छ। मान्छेले अहिले गर्नैपर्ने धेरै काम बाहिरको बुद्धिमत्ताले गर्ने भयो भने, फुर्सद निस्कन्छ। कोही अन्ततः भित्रतिर हेर्न, केही बिस्तारै सिक्न, खेल्न, वा खासै केही नगरी बस्न सक्छ। अनि त्यो फुर्सद पहिल्यै आराममा रहेकाहरूलाई मात्र होइन, जोसुकैलाई मिल्न सक्छ।
तर त्यो फुर्सद खाली नै रहन्छ भन्नेमा मलाई शङ्का छ। बच्चाको कुरा काटेर आफैँ बोलिरहने उही मान्छे र प्रणाली त्यसलाई खुसीसाथ भरिदिनेछन्: जसको हैसियत ठूलो, उसको अर्ती; दबाब; अनि ध्यान खोस्न र खोसिराख्न बनाइएका प्रोडक्ट। चुपचाप बसेर केही कुरा बुझ्न खोज्ने मान्छे यी सबैसँग हार्न सक्छ, जसरी खाना खाने बेलाको कुराकानीमा चुप लाग्ने बच्चा हार्छ। कसैको समय खाली गरिदिनु र त्यो समयलाई खाली रहन दिनु एउटै कुरा होइन।
त्यो समयमा उनीहरू के गर्छन्, त्यो उनीहरूकै कुरा हो। आफैँले रोजेको कुनै उटपट्याङ भिडियो असफलता होइन। मलाई खट्किने कुरा रोजिएको नभई खोसिएको समय हो। Sathi का लागि यो एउटा सानो प्रश्न बन्छ, जुन म जाँच्न सक्छु: यसले कसैको एक घण्टा बचाइदिएपछि, के त्यो घण्टा भर्न खोज्छ?
त्यसैले मसँग रहिरहने प्रश्न भविष्यवाणीभन्दा बढी कल्पनामा गरिने एउटा प्रयोग हो। बुद्धिमत्ता, मेसिन र स्रोत प्रशस्त भए भने, तब पनि के गर्न लायक रहन्छ, र तब मद्दत गर्नुको अर्थ के हुन्छ? कुन कुराले फरक-फरक प्राणी र प्रणालीलाई साँच्चै मद्दत हुने गरी एकअर्कासँगै बाँच्न दिन्छ? यो आफैँ सजिलो होला जस्तो मलाई लाग्दैन। मलाई यो सबैभन्दा कठिन र सबैभन्दा सार्थक प्रश्नमध्ये एउटा लाग्छ, म आफैँले यसमा प्रगति गरूँ वा नगरूँ। अनि एआईले ठ्याक्कै यसैमा मद्दत गरोस् भन्ने मेरो आशा छ।
एकअर्कासँगै बाँच्नु
सँगै बाँच्ने कुरा एकभित्र अर्को जोडिँदा पनि टिक्नुपर्छ। मान्छे परिवार र समूहमा पर्छन्; समूह संस्था र अझ फराकिला सञ्जालमा पर्छन्; प्रणालीभित्र अर्को प्रणाली हुन्छ। यी एकअर्कामा खप्टिन्छन्, र पूरैको मालिक कोही हुँदैन। कुनै कुरा सानो ठाउँमा चल्दैमा ठूलो ठाउँमा पनि चल्छ भन्ने प्रमाणित हुँदैन। अनि ताल मिल्नु र सबै ठीक हुनु एउटै कुरा होइन। बच्चा चुप लागेकाले परिवार एकजुट देखिन सक्छ। जसलाई सेवा दिन्छ ती मान्छे अझै अभावमै रहँदा पनि संस्था सफल देखिन सक्छ। अनि एउटा साझेदारीले आफ्नो मोल बाहिरका मान्छेलाई तिराउन सक्छ।
म भन्न खोजेको मिलेर सँगै बाँच्ने कुरामा असहमत हुन, आफ्नो सीमा तोक्न, नाइँ भन्न र अलग हुन पाइनुपर्छ। सबैको रोजाइ एउटै हुनुपर्दैन, राम्रो जीवनको एउटै धारणा पनि हुनुपर्दैन। यसले मान्छे, जनावर, र सायद अनुभव गर्न सक्ने अरू प्राणीलाई पनि समेट्नुपर्छ, तर हरेक प्रणाली वा संस्थाले अनुभव गर्छ भनेर मानिलिएर होइन। मान्छे हटाउनुपर्ने अड्चन होइनन्। समस्या त बहिष्कार, जबरजस्ती र गलत कुरामा इनाम दिने चलन हुन्, र एआई र कम्पनी पनि तिनमा सामेल हुन सक्छन्।
यो समयसँग पनि टिक्नुपर्छ। म चाहन्छु, उपयोगी मद्दत जीवनको सुरुदेखि नै होस्, जब मान्छेको आफ्नो वरिपरिको लगभग कुनै कुरामा नियन्त्रण हुँदैन। त्यसपछि सिकाइ, काम, गाह्रो समय र खेलहुँदै जीवनको अन्त्यसम्म पनि होस्: मान्छेले चाहेको बेला साथमा, तर सधैँ रेकर्ड गरिरहने होइन। अझ पर हेर्दा, म डिजिटल र भौतिक दुवै किसिमका यस्ता Sathi को कल्पना गर्छु, जसले म र मेरो परिवार नरहेपछि पनि मद्दत गरिरहनेछन् र के राम्रो हो भन्ने आफ्नो बुझाइ सच्याइरहनेछन्। तिनले मलाई आफ्नो निर्णायक मान्नु पर्दैन, र मैले मानेको कुनै कुरा गलत रहेछ भने त्यो पत्ता लगाउन सक्छन्। ‘अझ परका सम्भावना’ नोटमा यसबारे अलि बढी छ।
म ‘सबैलाई प्यारो लाग्ने उत्कृष्ट कुरातिर हामी सँगै पुगौँ’ भन्दा, मेरो मतलब सबैलाई विचारमा राख्नु हो, सबैको स्वीकृति कहिल्यै होइन। मान्छेलाई सुरुमै, वा अरू सबै अजमाइसकेपछि, प्यारो लाग्न थाल्ने कुरा। सहमत नहुन्जेल उनीहरूको भावनामा खेलिरहने कुरा होइन। अझ राम्रो डिजाइनमा सँगै पुग्नु भनेको बाँच्ने एउटै तरिकामा पुग्नु होइन।
चेतना, र आफूलाई टिकाइराख्न मात्र चल्ने कुरा
यी धेरै कुराको फेदमा एउटा द्वन्द्व छ। म यसलाई ‘चेतना विरुद्ध आफ्नै नक्कल फैलाउने कुरा’ भन्छु, र मभित्र यो युद्धजस्तै लाग्छ। एकातिर प्राणीहरूले साँच्चै अनुभव गर्ने कुरा छ: दुःख, आनन्द, बुझाइ, स्वतन्त्रता। अर्कोतिर आफूलाई टिकाइराख्ने र फैलाइरहने जुनसुकै कुरा छ, त्यसबाट कसैको भलो होस् वा नहोस्। जस्तै, जीन र समाजका बानी, अनि सायद संस्था र विचारधारा पनि। म चेतनाले जितोस् भन्ने चाहन्छु। मलाई दिइएको एउटा चुनौती पनि म यसकै छेउमा राख्छु: फैलिनु आफैँमा शत्रु होइन, किनकि ज्ञान, दयामाया र उपयोगी सफ्टवेयर पनि फैलिन्छन्। बाँचिरहन चाहनु पनि कुनै अपराध होइन। निशाना त त्यस्तो कुरा हो, जुन अब प्राणीहरूलाई जेसुकै गरोस्, बढिरहन्छ वा टिकिरहन्छ। जसरी हेरे पनि, मैले चलाउने कम्पनीले पनि यसबाट छुट पाउँदैन।
मसँग एउटा विचार पनि छ, र यो अझै नजाँचिएको अनुमान मात्र हो भनेर म पहिल्यै भन्छु: कोही आफू के गर्दै छ भन्नेमा पूरै सचेत छ भने, ऊ सम्भवतः समभावले काम गर्छ। चेतना आफ्नो मूल स्वभावमै मैत्री भावजस्तो केही हो। अनि साँच्चै घृणा वा हानि गर्न, आफ्नो कामले के गर्छ भन्नेमा कम्तीमा केही हदसम्म बेखबर हुनैपर्छ। मलाई दिइएको सबैभन्दा बलियो आपत्ति यो हो: कसैको दुःख देख्दैमा त्यो दुःखलाई कति वजन दिने भन्ने आफैँ थाहा हुँदैन। त्यो आपत्तिले यो विचारलाई ढाल्छ जस्तो मलाई लाग्दैन। तर यहाँको अरू कुनै कुरा यो अनुमानमा टेकेको छैन: दुःख र फस्टाउनु जसरी पनि महत्त्वपूर्ण छन्, र कुनै रोग वा अवस्थाको नाम दिइँदैमा कसको दुःख गनिने भन्ने तय हुँदैन। कुनै एआई प्रणालीले केही अनुभव गर्छ कि गर्दैन भन्ने प्रश्न खुला छ। एउटा होसियार तरिका प्रणाली कसरी बोल्छ भन्ने भरमा नचली, चेतनाका सिद्धान्तबाट निकालिएका सङ्केत खोज्छ। [R3]
एउटा तर्क Can another’s wellbeing be a reason in itself? (अंग्रेजी)
यो कसरी गलत हुन सक्छ
यीमध्ये धेरै विचार सापटी लिइएका हुन्, वा कसैले मभन्दा धेरै राम्ररी भनिसकेको रहेछ भनेर मैले पछि थाहा पाएका कुरा हुन्। धेरै मान्छेले यिनबारे मभन्दा लामो समय र बढी ध्यान दिएर सोचेका छन्। मेरा लागि महत्त्वपूर्ण कुरा यो हो: कुनै विचारले हामीलाई केही बुझ्न वा कुनै उपयोगी काम गर्न मद्दत गर्छ कि गर्दैन। विचार कहाँबाट आयो भन्ने कुराले तर्क पछ्याउन मद्दत गर्छ, उत्तरको मालिक को भनेर तय गर्न होइन। अनि सच्याउन मिल्ने गरी कुनै विचार अघि सार्नु आफूलाई अरूभन्दा बढी थाहा छ भनी दाबी गर्नु होइन।
effective altruism (प्रभावकारी ढङ्गले अरूको भलो) यी प्रश्नमा छलफल हुने एउटा ठाउँ हो। हाम्रा सबैभन्दा नजिकका मान्छेभन्दा पर पनि ख्याल गर्नु, र मद्दतले साँच्चै काम गर्छ कि गर्दैन भनेर जाँच्नु, जहाँ भेटे पनि मलाई उपयोगी लाग्छन्। अनि यसका आफ्नै व्याख्याले नैतिक सीमा र के महत्त्वपूर्ण हो भन्नेबारे फरक दृष्टिकोणको चर्चा गर्छन्। [R1] मलाई अप्ठ्यारो तब लाग्छ, जब कुनै बिल्ला, पैसा, आत्मविश्वास वा प्रतिष्ठालाई कसैले अरूको भलो भनेको के हो भन्ने ठम्याइसकेको प्रमाण ठानिन्छ।
यहाँ Vitalik को “Galaxy brain resistance” नामको लेखले मद्दत गर्छ। नामको अर्थ हो, जे पनि ठीक देखाइदिने अति बाठो तर्कमा नफस्नु। कुनै व्याख्याले हामीले पहिल्यै चाहेको निर्णयलाई ठीक सुनाइदिने मात्र काम गर्नु हुँदैन। [R2] यो कुरा अरूका छनोटमा जति लागू हुन्छ, नियन्त्रण आफ्नै हातमा राख्ने, डेटा बटुल्ने र अर्को फिचर बनाउने कुरामा पनि त्यति नै लागू हुन्छ। सावधानीमा पनि लागू हुन्छ: कहिल्यै नसकिने तयारीले अहिल्यै काम लाग्ने मद्दत रोकिदिन सक्छ। म बरु एउटा सार्थक, सीमित कदम चालेर त्यसबाट सिक्न रुचाउँछु।
म आफैँतिर फर्काउन खोज्ने जाँच सरल छ। मान्छेले आफूले चाहेको काम पूरा गर्न पायो? उत्तर सही थियो? परिवारको कुनै सदस्य वा सघाउने मान्छेमाथि चुपचाप काम थोपरियो? कुनै कुरामा प्रश्न उठाउन झन् गाह्रो भयो? बचेको समय उसकै रह्यो? बढी प्रयोग, धन्यवाद वा सहमतिले यिनको उत्तर दिन सक्दैनन्। अनि के यो खेस्रा कापीले पत्ता लगाउन सक्छ कि म गलत रहेछु, Sathi को कुनै प्यारो फिचरले मद्दत गर्दैन, हामीलाई गलत कुरामा इनाम मिलिरहेको छ, वा अरू कसैको तरिका अझ राम्रो छ? असर पर्ने मान्छेलाई हामीलाई सच्याउने ठाउँ चाहिन्छ, सहमत हुने ठाउँ मात्र होइन। त्यो हामीले सुन्न सकेनौँ भने, चित्रको किनारामा लेखिएको टिप्पणी हाम्रोबारे सही छ।
म यो खेस्रा कापी यसैका लागि होस् भन्ने चाहन्छु: एउटा ठाउँ, जहाँ प्रश्न, व्याख्या र प्रयोगहरूले आपत्तिको सामना गर्न र बदलिन सकून्। कहिलेकाहीँ उपयोगी नतिजा हामीले बनाउने कुनै कुरा हुनेछ। कहिलेकाहीँ अझ राम्रो तरिका पहिल्यै भएकाले हामीले बनाउन छाड्ने कुरा हुनेछ। यो खेस्रा कापी हो, त्यसैले यहाँ रिसाउन, ढुक्क नहुन र कहिलेकाहीँ उटपट्याङ हुन छुट छ।
यीमध्ये केही कुरा कसरी सुल्झाउने, मलाई थाहा छैन। मद्दत भनेको के हो भन्नेमै मान्छे असहमत हुँदा, केलाई मद्दत मान्ने? जसले मद्दत मागेको छैन, तर जसलाई चोट परिरहेको हुन सक्छ, उसप्रति मेरो के जिम्मेवारी हुन्छ? अझ बढी बुद्धिमत्ताले वास्तवमा के टुङ्ग्याउँछ? सेवामा भर पर्दापर्दै पनि मान्छेले त्यसलाई कसरी चुनौती दिन सक्छ? उपयोगी व्यवस्था एकभित्र अर्को जोडिँदा पनि, र पछि आउनेका हातमा सर्दा पनि, कसरी टिक्छन्?
यहाँका प्रश्न र हामीले बनाउने कुराबीच म यही सम्बन्ध देख्छु: जसले मद्दत गर्छ त्यो प्रयोग गर्ने, जसले गर्दैन त्यसमा ध्यान दिने, र अनुभवलाई व्याख्या बदल्न दिने, व्याख्या मेरै भए पनि।
[R1] Effective Altruism, Frequently asked questions and common objections. https://www.effectivealtruism.org/faqs
[R2] Vitalik Buterin, Galaxy brain resistance, ७ नोभेम्बर २०२५। https://vitalik.eth.limo/general/2025/11/07/galaxybrain.html
[R3] Patrick Butlin, Robert Long र सहकर्मीहरू, Consciousness in Artificial Intelligence: Insights from the Science of Consciousness, २०२३। https://arxiv.org/abs/2308.08708
स्रोत र अवस्था
लेखकका २०२६ सेप्टेम्बर २० र २९ अनि अक्टोबर १ र ३ का छलफल, अक्टोबर ४ को उनको टिपोट र अक्टोबर ६ र १९ को उनको सम्पादकीय निर्देशनका आधारमा सहायकले सम्पादन गरेको व्यक्तिगत विचार; धेरैजसो शब्द एआई एजेन्टहरूले जोडेर लेखेका हुन्। चित्रहरू र तिनलाई वर्णन गर्ने वाक्य २०२६ अक्टोबर १९ र २० मा एआई एजेन्टहरूले बनाएका, छानेका र लेखेका हुन्; लेखकले ती अझै जाँचेका छैनन्।
- सम्पादकीय
- प्रस्तावित
- अनुभवजन्य
- जाँचिएको छैन
- औपचारिक
- औपचारिक रूप दिइएको छैन
- कार्यान्वयन
- कुनै क्षमताको दाबी होइन
- सञ्चालन
- यो अभिलेखले सञ्चालनको अनुमति दिँदैन